Τα βιώματα εκφοβισμού αναμφισβήτητα αποτελούν εμπόδια στην υγιή ανάπτυξη των παιδιών. Ενώ συχνά στεκόμαστε (και καλώς ίσως) στο κομμάτι της θυματοποίησης των παιδιών, οι έρευνές μας τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια δείχνουν ότι όλα τα εμπλεκόμενα παιδιά – δράστες, θύματα, παρευρισκόμενοι – το βιώνουν ως μια πολύ δύσκολη εμπειρία.
Καθώς η διεθνής βιβλιογραφία έχει περιγράψει με αρκετή σαφήνεια τις ιδιότητες του εκφοβισμού και της διαφοράς του από άλλες κακοποιητικές συμπεριφορές, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι συχνά αποτελεί μια διαρκή, δηλαδή μια μακροχρόνια εμπειρία. Αυτό σημαίνει ότι παιδιά και ενήλικές θύματα του εκφοβισμού γίνονται δέκτες επιθέσεων διαφόρων μορφών για εβδομάδες, μήνες, κάποτε ακόμα και για χρόνια και αυτό αποτελεί ακόμα μια παράμετρο που επιδεινώνει τόσο το ίδιο το βίωμα αλλά και τις επιπτώσεις του.
Δυστυχώς, όπως δείχνουν τα εμπειρικά δεδομένα, κάποια παιδιά εμφανίζουν χαρακτηριστικά που τα καθιστούν πιο τρωτά για να γίνουν δέκτες επιθέσεων. Χαρακτηριστικά όπως η διαφορετικότητα στην όψη ή άλλως πως, ελλιπείς κοινωνικές δεξιότητες, μοναχικότητα και απόρριψη από τους συνομηλίκους, δημιουργούν ένα προφίλ αρκετά ευάλωτο για εκφοβισμό. Την ίδια στιγμή, και από τη μεριά των δραστών έχουμε βρει σημάδια υψηλής επικινδυνότητας, όπως στην έρευνά μας για τον ρόλο της χαμηλής ενσυναίσθησης, της σκληρότητας και της αντικοινωνικής συμπεριφοράς.
Είναι επίσης σημαντικό να πούμε και για τις συνέπειες της εκφοβιστικής εμπειρίας που πολλές είναι χρονικά άμεσες άλλες όμως ακόμα και μακροχρόνιες. Τα παιδιά αυτά εμφανίζουν σειρά εσωτερικευμένων δυσκολιών όπως συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους και σε κάποιες σοβαρές περιπτώσεις έχουν εμφανιστεί και αυτοκτονικές σκέψεις. Οι επιδόσεις στο σχολείο μπορεί να πέσουν και συχνά αποσύρονται σε μια προσπάθεια να αυτοπροστατευθούν. Και στους δράστες όμως οι επιπτώσεις δεν είναι αμελητέες αφού στο σχολείο εμφανίζουν αδυναμίες, πτώση στους βαθμούς, κακή κοινωνικοποίηση και μελλοντικά έχουν σοβαρές πιθανότητες να εμπλακούν σε παραβατική ή και εγκληματική συμπεριφορά.
Στο κομμάτι της πρόληψης και της διαχείρισης μπορούν επίσης να ειπωθούν αρκετά. Σε επίπεδο πολιτείας είναι σημαντικό να υπάρχει μια πολιτική του κράτους για τα περιστατικά του εκφοβισμού που να συνοδεύεται με καλές πρακτικές και κατευθυντήριες γραμμές ως προς την διαχείριση των περιστατικών. Από την άλλη, σε κάθε σχολική μονάδα ξεχωριστά, τόσο το σχολικό κλίμα όσο και η στάση της διευθυντικής ομάδας, η κατάρτιση του προσωπικού και οι σχέσεις του σχολείου με την οικογένεια και την κοινότητα διαδραματίζουν εξίσου σημαντικό ρόλο. Ειδικά όμως στο κομμάτι της πρόληψης πρέπει επίσης να επισημανθεί η σημασία της πρώιμης καλλιέργειας θετικών γνωρισμάτων από την προσχολική ηλικία. Τόσο η αναπτυξιακή φάση των παιδιών όσο και η φύση της προσχολικής εκπαίδευσης προσφέρονται σε υψηλό βαθμό για την καλλιέργεια ενσυναίσθησης, κοινωνικών δεξιοτήτων αυτορρύθμισης της συμπεριφοράς και έλεγχος των συναισθημάτων που αποτελούν φραγμό στην πιθανή μετέπειτα εμπλοκή των παιδιών σε εκφοβιστικά επεισόδια.
Συμπερασματικά, ο εκφοβισμός είναι υπαρκτό ζήτημα και εμπόδιο στην υγιή και ασφαλή ανάπτυξη των παιδιών και μπορεί να επιφέρει βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες συνέπειες. Η σωστή κατανόηση των περιστατικών, η έγκαιρη αναγνώριση, η σωστή διαχείριση αλλά πολύ περισσότερο η επένδυση στην πρώιμη πρόληψη μπορούν να συνεισφέρουν σημαντικά στην μάχη κατά του εκφοβισμού.
Παναγιώτης Σταυρινίδης
Αναπληρωτής Καθηγητής
Τμήμα Ψυχολογίας
Πανεπιστήμιο Κύπρου
Ο Παναγιώτης Σταυρινίδης είναι κάτοχος διδακτορικού (PhD) στην Ψυχολογία από το Πανεπιστήμιο Κύπρου. Έχει βασικές σπουδές στην Ψυχολογία από το St Francis College της Νέας Υόρκης και μεταπτυχιακές σπουδές στη Μεθοδολογία Ψυχολογικής Έρευνας στο Πανεπιστήμιο Reading του Ηνωμένου Βασιλείου. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζονται σε δύο περιοχές. Αφενός, στην διερεύνηση ιδιαίτερων μορφών επιθετικότητας στην παιδική ηλικία και τους μηχανισμούς που συνδέονται με αυτές. Αφετέρου, στην μελέτη των επιπτώσεων ειδικών μορφών γονικότητας στην αναπτυξιακή προσαρμογή των εφήβων. Έχει δημοσιεύσει σημαντικό αριθμό ερευνητικών εργασιών σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά και συλλογικούς τόμους και έχει παρουσιάσει τα ευρήματα των ερευνών του σε επιστημονικά συνέδρια στην Ευρώπη και Η.Π.Α.
Σήμερα εργάζεται ως Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου. Διδάσκει προπτυχιακά και μεταπτυχιακά μαθήματα Ψυχολογίας και είναι Διευθυντής του Διακρατικού Μεταπτυχιακού Προγράμματος στην Σχολική Συμβουλευτική και Καθοδήγηση. Ταυτόχρονα, εποπτεύει αριθμό διδακτορικών φοιτητών, φοιτητών μάστερ και προπτυχιακών φοιτητών. Μαζί με συνεργάτες του ίδρυσε και διευθύνει το Εργαστήριο Αναπτυξιακής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου. Διετέλεσε επίσης, Πρόεδρος του Συνδέσμου Ψυχολόγων Κύπρου και είναι Μέλος της Τεχνικής Επιτροπής για την Εκπαίδευση