Η ανθεκτικότητα (resilience) ορίζεται ως η ικανότητα προσαρμογής σε περιστάσεις που
εμπεριέχουν κάποιο βαθμό δυσκολίας. Οι προκλήσεις αυτές μπορεί να είναι είτε ενδογενείς
είτε εξωγενείς. Ωστόσο για να μπορεί να αναπτυχθεί το χαρακτηριστικό αυτό της
ανθεκτικότητας, προϋποθέτει την πιθανότητα να υπάρχουν εμπειρίες δύσκολες για τα παιδιά
ενώ παράλληλα να υπάρχουν οι κατάλληλες συνθήκες και προστατευτικοί παράγοντες έτσι
ώστε να τύχουν κατάλληλης διαχείρισης.
Η σημερινή κοινωνία μας φέρνει αντιμέτωπους με πολλαπλές προκλήσεις, κοινωνικές ή
οικονομικές οι οποίες πολλές φορές αντανακλώνται στο οικογενειακό πλαίσιο και κατά
συνέπεια στην ανάπτυξη των παιδιών. Ποιοι λοιπόν είναι οι παράγοντες που συντείνουν στην
προώθηση των κατάλληλων δεξιοτήτων ανθεκτικότητας ή ακόμη και διαβίωσης των μελών
της οικογένειας;
Μελέτες έχουν δείξει πως οι περισσότεροι παράγοντες που σχετίζονται με τη
λειτουργικότητα και την ανθεκτικότητα της οικογένειας, συνδέονται στενά με τις
κοινωνικές σχέσεις, την κοινωνική υποστήριξη, την ποιότητα ζωής, την ψυχική υγεία
και τις προσαρμοστικές συμπεριφορές των γονέων και των παιδιών. Οι παράγοντες που
συνδέονται με την ψυχική ανθεκτικότητα των παιδιών είναι πολλαπλοί.
Η οικογενειακή συνοχή είναι μία από τις σημαντικότερες διαστάσεις της οικογενειακής
λειτουργικότητας και συμβάλλει στην ποιότητα της σχέσης μεταξύ των μελών της και στην
οικογενειακή προσαρμογή. Η συνοχή ορίζεται ως η εγγύτητα ή η απόσταση που υπάρχει
μεταξύ των μελών της οικογένειας και συντίθεται από τους κοινούς συναισθηματικούς
δεσμούς, όπως και από το επίπεδο αυτονομίας του κάθε μέλους. Οι οικογένειες που φτάνουν
σε αυτά τα επίπεδα εγγύτητας μπορούν να εξισορροπήσουν την προσωπική αυτονομία με
την εγγύτητα και τη σύνδεση μεταξύ των μελών τους. Οικογένειες στις οποίες υπάρχουν
υπερβολικά αποστασιοποιημένοι δεσμοί ή αντίθετα υπάρχει υπερεμπλοκή των μελών,
κάνοντας τα όρια μεταξύ τους περισσότερο διάχυτα, τείνουν να είναι πιο δυσλειτουργικές. Η
υπερβολική διάχυση των ορίων εμποδίζει την επίτευξη της ατομικότητας και την ανάπτυξη
της προσωπικής ταυτότητας του κάθε μέλους.
Επιπρόσθετα ένας ακόμη ιδιαίτερα σημαντικός παράγοντας είναι η ύπαρξη κοινωνικής
στήριξης. Η κοινωνική στήριξη συνδέεται με την προαγωγή της υγείας και της ευημερίας, με
τη μείωση της απομόνωσης και με την αύξηση της ικανοποίησης από τη ζωή. Επιπλέον,
αμβλύνει τις επιπτώσεις που προκύπτουν από τις διάφορες δύσκολες εμπειρίες που
προκύπτουν στην καθημερινότητα. Έτσι, όσο μεγαλύτερη είναι η αντίληψη και η ύπαρξη της
κοινωνικής υποστήριξης, τόσο μεγαλύτερη είναι η παρουσία θετικών επιδράσεων και κατά
συνέπεια, τόσο μεγαλύτερο είναι το επίπεδο ευημερίας. Η αναλογία αυτή αντικατοπτρίζει τη
σημαντικότητα της σχέσης μεταξύ της κοινωνικής υποστήριξης και της ευημερίας.Η
κοινωνική στήριξη, συμπεριλαμβανομένης της θετικής υποστήριξης από την οικογένεια και
τους φίλους, αυξάνει τις δεξιότητες των γονέων μέσω της παροχής κινήτρων και πόρων κατά
τη διάρκεια της περιόδου μετάβασης στη γονεϊκότητα.
H ποιότητα ζωής είναι μια πολυδιάστατη έννοια που περιλαμβάνει τον φυσικό, ψυχολογικό,
κοινωνικό και περιβαλλοντικό τομέα, αντικειμενικές (π.χ. φυσικές, οικονομικές και
κοινωνικές συνθήκες) και υποκειμενικές (π.χ. ευημερία και ικανοποίηση από τη ζωή)
συνιστώσες. Η βιβλιογραφία αποδεικνύει ότι η γονεϊκή αυτοαποτελεσματικότητα και η
κοινωνική υποστήριξη αποτελούν παράγοντες που επηρεάζουν σημαντικά τη
συναισθηματική και γνωστική ανάπτυξη των παιδιών, στον βαθμό που προσδίδουν στους
γονείς το αίσθημα μεγαλύτερου ελέγχου των καταστάσεων, ιδιαίτερα ενόψει των
προβλημάτων συμπεριφοράς που μπορεί να παρουσιάζουν τα παιδιά.
Επίσης, η ψυχική υγεία αποτελεί βασική βάση για τη σωστή λειτουργία των ατόμων και της
κοινότητας. Η βιβλιογραφία δείχνει την ύπαρξη σχέσης μεταξύ της ψυχικής υγείας και
παραγόντων που σχετίζονται με την ανθρώπινη ανάπτυξη, όπως η καλύτερη κατάσταση της
υγείας, τα καλύτερα ακαδημαϊκά αποτελέσματα,οι καλύτερες διαπροσωπικές σχέσεις και η
επαρκής γονική μέριμνα.
Καταληκτικά, μπορούμε να συμπεράνουμε πως η ποιότητα ζωής και η υγιής ανάπτυξη των
παιδιών είναι βαθιά συνδεδεμένες με την οικογενειακή δυναμική, εξωγενείς παράγοντες και
την ψυχική υγεία των γονέων. Η ψυχοκοινωνική επάρκεια των γονέων μπορεί να
λειτουργήσει ως προστατευτικός παράγοντας. Οι γονεϊκές δεξιότητες περιλαμβάνουν τους
τομείς της αυτοαποτελεσματικότητας και της γονικής ικανοποίησης η οποία οδηγεί σε
ευεργετικά αποτελέσματα για την σωματική και ψυχική υγεία των παιδιών και σε υγιέστερες
γονικές πρακτικές.
Η έννοια της ανθεκτικότητας είναι πολύπλοκη, αλλά απλή. Μπορούμε να την παραλληλίσουμε
με ένα «λαστιχάκι». Πρέπει να αποφεύγουμε το τέντωμα πέρα από τα όριά μας. Οι άνθρωποι
ευτυχώς δεν είμαστε λαστιχάκια, όταν λυγίζουμε ή σπάμε δεν καταλήγουμε σε κάδο σκουπιδιών,
αλλά είμαστε υπεύθυνοι τόσο για την προσωπική μας ψυχική ευεξία όσο και των παιδιών μας.
Μπορούμε να έχουμε πρόσβαση στη βοήθεια και να επανέλθουμε στην ευλιγισία. Μπορούμε να
ανακάμψουμε πιο δυνατοί μετά τις προσωπικές μας προκλήσεις. Δείχνουμε ακόμη μεγαλύτερη
ευελιξία και ελαστικότητα, ειδικά όταν εφαρμόζουμε βασικές στρατηγικές ανθεκτικότητας και
ευεξίας. Το αποτέλεσμα είναι αυξημένη αυτοπεποίθηση, υγεία και ζωτικότητα.
Τώνια – Φλέρυ Αρτέμη
Ειδική Επιστήμονας Έρευνας και Διδασκαλίας- Πανεπιστήμιο Κύπρου
Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής Ψυχολογίας,
Κοινωνική- Αναπτυξιακή Ψυχολόγος (ΜΑ)
Ερευνητική Συνεργάτης του Κέντρου Εφαρμοσμένης Νευροεπιστήμης
artemi.tonia-flery@ucy.ac.cy